Bota e sotme po ndryshon më shpejt se institucionet që janë krijuar për ta qeverisur atë. Teknologjia përparon me një ritëm marramendës, inteligjenca artificiale po transformon ekonomitë dhe mënyrën se si shoqëritë komunikojnë, ndërsa pesha ekonomike dhe demografike e vendeve të Jugut Global rritet. Megjithatë, struktura e qeverisjes ndërkombëtare mbetet në shumë raste e lidhur me një realitet të së kaluarës.
Ky kontrast po bëhet gjithnjë e më i dukshëm. Vendet në zhvillim kërkojnë një zë më të madh në institucionet ndërkombëtare, ndërsa rregullat që duhet të përcaktojnë përdorimin e teknologjive të reja shpesh ecin pas vetë teknologjisë. Në të njëjtën kohë, një pjesë e madhe e botës vazhdon të përballet me mungesë financimi, infrastrukture dhe kapacitetesh njerëzore për të marrë pjesë në mënyrë të barabartë në proceset globale.
Në këtë realitet, Kina ka paraqitur një qasje të sajën përmes Nismës për Qeverisjen Globale (Global Governance Initiative – GGI). Nisma mbështetet në pesë parime kryesore: barazinë sovrane, sundimin ndërkombëtar të ligjit, multilateralizmin, një qasje të orientuar nga njerëzit dhe veprimin konkret.
Përtej formulimeve diplomatike, rëndësia e kësaj qasjeje qëndron në një pyetje më të gjerë: si mund të ndërtohet një sistem ndërkombëtar që jo vetëm të vendosë rregulla, por të krijojë edhe kushtet që vendet e ndryshme të kenë kapacitetin për t’i zbatuar dhe ndikuar në to?
Një rend global që po kërkon përfaqësim të ri
Një nga problemet më të dukshme të qeverisjes globale është hendeku midis peshës që vendet e Jugut Global kanë fituar në ekonominë dhe demografinë botërore dhe ndikimit që ato kanë në institucionet kryesore ndërkombëtare.
Ky hendek nuk është thjesht çështje simbolike. Përfaqësimi në institucionet financiare, në forumet politike dhe në mekanizmat e vendimmarrjes përcakton edhe aftësinë për të ndikuar në rregullat që më pas zbatohen në shkallë globale.
Kina ka mbështetur në mënyrë të vazhdueshme zgjerimin e rolit të vendeve në zhvillim. Ndër shembujt e përmendur janë mbështetja për anëtarësimin e përhershëm të Bashkimit Afrikan në G20, zgjerimi i BRICS dhe thirrjet për reforma në institucionet financiare ndërkombëtare, veçanërisht për rritjen e përfaqësimit dhe të zërit të vendeve në zhvillim në Fondin Monetar Ndërkombëtar dhe Bankën Botërore.
Kjo qasje lidhet me një realitet të thjeshtë: qeverisja globale nuk mund të jetë plotësisht gjithëpërfshirëse nëse një pjesë e madhe e botës mbetet kryesisht objekt i vendimeve të marra diku tjetër.
Por përfaqësimi politik nuk mjafton. Një vend mund të ketë një karrige në tryezë dhe sërish të mos ketë kapacitetin teknik për të ndikuar në mënyrë domethënëse në çështjet që diskutohen.
Kjo bëhet veçanërisht e rëndësishme kur debati zhvendoset nga ekonomia tradicionale te teknologjitë e reja.
Inteligjenca artificiale dhe beteja për rregullat e së ardhmes
Nëse shekulli XXI ka një fushë ku ndryshimi teknologjik po ecën shumë më shpejt se institucionet, ajo është inteligjenca artificiale.
AI po ndryshon tregjet e punës, arsimin, industrinë, shëndetësinë, komunikimin dhe administratën publike. Por përfitimet e këtij transformimi nuk janë të shpërndara në mënyrë të barabartë.
Në vitin 2025, rreth 74 për qind e popullsisë së botës ishte online. Në vendet më pak të zhvilluara, kjo shifër ishte vetëm 34 për qind. Diferenca tregon se hendeku digjital nuk është zhdukur me përhapjen e internetit; në shumë raste ai thjesht ka marrë një formë të re.
Tani pyetja nuk është vetëm se kush ka akses në internet, por kush ka qasje në të dhëna, në kapacitete kompjuterike, në ekspertizë dhe në infrastrukturën që nevojitet për të zhvilluar dhe administruar inteligjencën artificiale.
Nëse një grup i kufizuar shtetesh zotëron avantazhin teknologjik dhe njëkohësisht përcakton rregullat ndërkombëtare për përdorimin e këtyre teknologjive, ekziston rreziku që hendeku digjital të shndërrohet në një hendek shumë më të thellë të inteligjencës artificiale.
Pikërisht këtu Kina po përpiqet të lidhë dy procese që shpesh trajtohen veçmas: vendosjen e rregullave dhe ndërtimin e kapaciteteve.
Sipas nismave të shpallura, gjatë pesë viteve të ardhshme Kina planifikon të ofrojë 200 programe trajnimi për ekonominë digjitale dhe inteligjencën artificiale për vendet e Jugut Global. Janë parashikuar gjithashtu 5,000 vende në programe trajnimi dhe seminare për pjesëmarrës nga vendet në zhvillim.
Krahas tyre, Kina ka njoftuar krijimin e qendrave ndërkombëtare të bashkëpunimit për aplikimet e inteligjencës artificiale me ASEAN-in, Ligën e Shteteve Arabe, Bashkimin Afrikan, Komunitetin e Shteteve të Amerikës Latine dhe Karaibeve, Organizatën e Bashkëpunimit të Shangait dhe BRICS.
Një tjetër shembull është MAZU, një sistem i inteligjencës artificiale për paralajmërimin meteorologjik të hershëm, i cili synohet të vihet në dispozicion të 30 vendeve.
Në pamje të parë, këto mund të duken si programe të zakonshme të bashkëpunimit teknologjik. Por pas tyre qëndron një çështje më e gjerë: kush do të ketë aftësinë për të marrë pjesë në hartimin e rregullave të teknologjive të së ardhmes?
Një vend që nuk ka infrastrukturën, ekspertët apo institucionet e nevojshme për të kuptuar dhe administruar teknologjinë, rrezikon të mbetet thjesht zbatues i rregullave të hartuara nga të tjerët.
Në këtë kuptim, ndërtimi i kapaciteteve bëhet pjesë e vetë qeverisjes globale.
Nga rregullat te veprimi konkret
Një nga idetë qendrore të qasjes kineze është se rregullat ndërkombëtare, sado të rëndësishme të jenë, nuk mund të funksionojnë pa burime, institucione dhe kapacitete për zbatimin e tyre.
Kjo filozofi shfaqet edhe në Nismën për Zhvillim Global (Global Development Initiative – GDI), e propozuar pesë vite më parë.
Sipas të dhënave të paraqitura nga pala kineze, GDI ka mobilizuar më shumë se 23 miliardë dollarë dhe ka mbështetur mbi 1,800 projekte bashkëpunimi.
Një tjetër element i rëndësishëm është tregtia. Kina ka ofruar trajtim me tarifë zero për të gjitha produktet nga vendet më pak të zhvilluara me të cilat ka marrëdhënie diplomatike. Që nga 1 maji i këtij viti, ky trajtim është zgjeruar në të gjitha linjat tarifore për 53 vendet afrikane me të cilat Kina ka marrëdhënie diplomatike.
Financimi, qasja në tregje, transferimi i teknologjisë dhe ndërtimi i kapaciteteve, të marra së bashku, krijojnë një model më të gjerë të asaj që në marrëdhëniet ndërkombëtare quhet e mirë publike ndërkombëtare.
Kjo është edhe pika ku debati për Kinën dhe qeverisjen globale bëhet më kompleks. Nuk bëhet fjalë vetëm për atë se çfarë rregullash propozon Pekini, por edhe për mënyrën se si përpiqet t’i lidhë këto rregulla me mjete konkrete.
Në një botë ku shumë vende në zhvillim përballen me një hendek të madh financiar për realizimin e Objektivave të Zhvillimit të Qëndrueshëm, çështja e burimeve është po aq e rëndësishme sa vetë hartimi i politikave.
Kanë mbetur vetëm pak vite deri në vitin 2030, ndërsa hendeku vjetor i financimit për Objektivat e Zhvillimit të Qëndrueshëm në vendet në zhvillim vlerësohet rreth 4 trilionë dollarë. Ndërkohë, ndihma zyrtare për zhvillim nga vendet anëtare dhe bashkëpunëtore të Komitetit të Ndihmës për Zhvillim të OECD-së ra me 23.1 për qind në terma realë gjatë vitit 2025, rënia më e madhe vjetore e regjistruar.
Këto shifra e vendosin debatin në një kontekst më të gjerë. Nëse qeverisja globale synon të jetë efektive, ajo nuk mund të kufizohet te deklaratat politike. Ajo kërkon financim, teknologji, ekspertizë dhe institucione.
Pikërisht në këtë pikë, Nisma për Qeverisjen Globale përpiqet të bashkojë pjesë që tradicionalisht janë diskutuar të ndara: zhvillimin, sigurinë, klimën, teknologjinë dhe reformimin institucional.
Debati për rolin e Kinës në qeverisjen globale nuk mund të reduktohet në një përplasje të thjeshtë midis fuqive apo në një garë për ndikim. Ai lidhet me një pyetje më themelore: si duhet të funksionojë rendi ndërkombëtar në një botë që nuk është më ajo e dekadave të kaluara? Pesha e vendeve të Jugut Global është rritur. Teknologjitë e reja kanë ndryshuar mënyrën se si ekonomitë dhe shoqëritë funksionojnë. Problemet klimatike, financiare dhe digjitale nuk respektojnë kufijtë kombëtarë. Ndërkohë, institucionet ndërkombëtare përballen me kërkesa të reja për përfaqësim dhe efektivitet.
Në këtë realitet, Kina po përpiqet të paraqesë një vizion ku multilateralizmi shoqërohet me reformimin institucional, ndërtimin e kapaciteteve dhe veprime konkrete. Mbështetja për një përfaqësim më të madh të vendeve në zhvillim, programet e trajnimit në inteligjencën artificiale, bashkëpunimi teknologjik dhe projektet e zhvillimit janë pjesë e kësaj qasjeje.
Qeverisja globale nuk është një sistem i përfunduar. Ajo është një proces që ndryshon bashkë me botën. Dhe ndërsa shekulli XXI hyn në një fazë ku teknologjia, zhvillimi dhe fuqia ndërkombëtare po rishpërndahen, pyetja nuk është vetëm se kush do të udhëheqë. Pyetja më e rëndësishme është se sa vende do të kenë mundësinë të ulen në tryezë, të flasin dhe të kenë kapacitetin për të ndikuar në rregullat që do të përcaktojnë të ardhmen e përbashkët.
AIGS
